Nie tylko wakacyjny raj – Cypr i jego europejska rola

Cypr w pięknej okazałości / Źródło: archiwum własne

Około 340 słonecznych dni, więcej kotów niż ludzkich mieszkańców i najczystsze plaże w Europie. To najbardziej popularne wyobrażenia na temat Cypru. Jednak za tą wyspą kryje się o wiele więcej. Strategiczne położenie, niewielkie rozmiary i wciąż trwający podział polityczny wpływają na życie niezwykle zróżnicowanego cypryjskiego społeczeństwa. Cypr obejmuje bardzo ważną rolę w Unii Europejskiej, a jego zmagania przełożą się na nową unijną politykę.

Wraz z początkiem nowego roku w Radzie Unii Europejskiej rozpoczęła się nowa prezydencja. Rada UE to jeden z głównych organów decyzyjnych Unii, który gromadzi ministrów i ministry ze wszystkich państw członkowskich. Jest to organ, w którym toczą się codzienne prace legislacyjne. Rada UE negocjuje i przyjmuje (wraz z Parlamentem) prawo unijne, koordynuje politykę państw unijnych w konkretnych dziedzinach, tworzy politykę zagraniczną i bezpieczeństwa oraz zawiera umowy międzynarodowe w imieniu Unii. Nie jest to ten sam organ, co Rada Europejska, która gromadzi 27 przywódców państw unijnych oraz przede wszystkim wyznacza kierunek i priorytety działań politycznych UE.

Prezydencja reprezentuje Radę UE w kontaktach z pozostałymi instytucjami unijnymi, przewodniczy większości posiedzeń Rady UE, przekłada priorytety UE na konkretne, formalne decyzje oraz współpracuje z innymi organami unijnymi. Jest to okazja dla danego państwa, aby łączyć interesy krajowe z interesami Europy. Co 18 miesięcy nowa „trójka” wspólnie opracowuje program i po kolei sprawuje swoją prezydencję. W okresie od stycznia do czerwca prezydencję tę będzie sprawował Cypr, który na swoje hasło przewodnie wybrał „Autonomiczna Unia. Otwarta na świat”. Głównym założeniem jest dążenie do tego, aby Unia była bardziej autonomiczna. Aspekty, na których prezydencja Cypru będzie chciała się skupić to po pierwsze bezpieczeństwo, szczególnie w kontekście obronności Ukrainy oraz tzw. „odporności wodnej”. Konkurencyjność rozumiana jako uproszczenie regulacji, wspieranie łączności międzyregionalnej oraz budowanie suwerenności cyfrowej. Istotnym polem działania będą też relacje zewnętrzne, wśród których szczególnie ważne ma być ożywienie zaangażowania Unii Europejskiej w relacje z partnerami z Południa i Zatoki Perskiej. Okoliczności te skłaniają do bliższego przyjrzenia się sytuacji politycznej i społecznej współczesnego Cypru. Wyspy, która podzielona jest na dwie części – Republikę Cypryjską, która jest członkiem UE oraz Turecką Republikę Cypru Północnego, która uznawana jest wyłącznie przez Turcję.

Pomost między regionami

Cypr jest położony „na skrzyżowaniu” trzech kontynentów i to z tego położenia wynika jego wiele wyzwań jak i możliwości. Jak zauważa dr Antigoni Themistokleous z Uniwersytetu Nikozji (UNIC), która udzieliła komentarza do tekstu, położony strategicznie Cypr „stanowi południowo-wschodnią granicę i jako taki przyczynia się do stabilności regionalnej w Europie Wschodniej, pełniąc jednocześnie rolę pomostu między Europą a Bliskim Wschodem”. Dzięki temu Cypr staje się strategicznym punktem wpływu, bezpieczeństwa i komunikacji między Europą a niestabilnym sąsiedztwem. Działa jak czynnik równoważący w regionie o napiętych relacjach politycznych i militarnych. Ponadto przyspiesza unijne reakcje na zagrożenia bezpieczeństwa z regionu, a także ułatwia kontakty dyplomatyczne czy współpracę gospodarczą i humanitarną z innymi państwami. Na to również zwraca uwagę dr Themistokleous, mówiąc, że „pomimo niewielkich rozmiarów Cypr i cypryjska dyplomacja wniosły swój wkład w sytuacjach napięć i konfliktów w Libanie, Syrii i Palestynie, zapewniając centrum pomocy humanitarnej”. „Pomostową” rolę Cypru widać także w kontekście chęci szerszej współpracy z sąsiadami z południa, a także poczynienia większych postępów w stosunkach z Turcją czy Bałkanami Zachodnimi. W tym wymiarze Cypr może pełnić funkcję platformy dialogu oraz pośrednika we współpracy dyplomatycznej, gospodarczej i bezpieczeństwa. Cypr odgrywa także strategiczną rolę na Bliskim Wschodzie jako stabilne politycznie państwo członkowskie Unii Europejskiej. Dzięki swojemu położeniu, jak wspomina dr Themistokleous „może pełnić rolę centrum logistycznego, dyplomatycznego i humanitarnego dla działań UE na Bliskim Wschodzie”.

Dr Themistokleous zwraca także uwagę na korzyści, które Cypr uzyskuje z bycia członkiem Unii Europejskiej. Jej zdaniem największa korzyść dotyczy zagadnienia stabilności politycznej i bezpieczeństwa na wyspie. „Jako mały kraj, Cypr ma zapewnioną integralność terytorialną i bezpieczeństwo narodowe, a jego pozycja dyplomatyczna w kwestii cypryjskiej jest wzmocniona.”. Wszystkie te elementy są kluczowe dla stabilności w tak niestabilnym regionie. Po pierwsze obecność w UE chroni go przed presją ze strony silniejszych państw regionalnych i ogranicza ryzyko dalszej destabilizacji. Po drugie gwarancje bezpieczeństwa działają odstraszająco i zmniejszają prawdopodobieństwo eskalacji konfliktu. Dr Themistokleous zaznacza także, że „udział w instytucjach europejskich pozwala Cyprowi kształtować agendy regionalne i zyskać reprezentację wykraczającą poza to, na co pozwalałaby mu jego wielkość”. Jest to bardzo istotne z punktu widzenia obrony własnych interesów i większej wiarygodności na arenie międzynarodowej.

Ostatnia podzielona stolica

Chęć pogłębiania współpracy z Turcją jest szczególnie ważna z perspektywy napięć, które występują między tymi dwoma państwami. Od 1974 roku i tureckiej inwazji Cypr jest państwem podzielonym na Republikę Cypryjską i Turecką Republikę Cypru Północnego, która jest quasi-państwem uznawanym jedynie przez Turcję. Konflikt ten jest nieuregulowany i aktualnie zamrożony, jednak wciąż widoczny, szczególnie w stolicy kraju. Przez samo centrum Nikozji bowiem przechodzi granica, która przypieczętowuje podział państwa.

Genezy tego podziału można się doszukiwać już w XVI w., kiedy to zamieszkiwaną głównie przez Greków, znajdującą się w kręgu kultury greckiej i rzymskiej wyspę podbili Turcy. Ponad 300-letnie panowanie Turków na wyspie doprowadziło do napływu muzułmańskiej ludności i wymieszania się ze sobą różnych społeczności. W XIX w., w celu uniemożliwienia Imperium Rosyjskiemu objęcia kontroli na Morzu Śródziemnym, Wielka Brytania rozpoczęła okupację Cypru. Przez wiele lat wyspa była osią sporu między Turcją, Grecją i Wielką Brytanią. Od 1925 roku zaczęła ona nosić status kolonii brytyjskiej. Sytuacja ta nie podobała się zarówno Grekom, jak i Turkom. W czasie walk z kolonialną administracją zaczęły się rozwijać dwie koncepcje. Greckie enosis, odpowiadające się za zjednoczeniem wyspy z Grecją oraz tureckie taksim, postulujące podział wyspy na część grecką i turecką. Sytuacja na Cyprze znacznie zaostrzyła się w 1950 roku, gdy narodowowyzwoleńcza organizacja EOKA (Narodowa Organizacja Cypryjskich Bojowników) rozpoczęła prowadzenie akcji zbrojnych przeciwko brytyjskim kolonialistom oraz tureckim Cypryjczykom. Brutalna wojna domowa trwała do 1960 roku, kiedy to wyspa uzyskała niepodległość. Nie przerwało to jednak krwawych walk między społecznościami turecką i grecką. W celu zapobiegnięcia nasilaniu się konfliktu, Brytyjczycy podzielili cypryjską stolicę na dwie części, wyznaczając tzw. zieloną linię. Dalszym krokiem było wysłanie przez ONZ na Cypr w 1964 roku misji stabilizacyjnej UNFICYP. Konflikt udało się chwilowo zażegnać. W 1974 roku doszło jednak do zamachu stanu, który trwający spór ponownie zintensyfikował. Panująca w Grecji junta wojskowa, chcąc natychmiast przyłączyć Cypr do Grecji, przeprowadziła zamach stanu, skierowany przeciwko urzędującemu prezydentowi. Zamach zakończył się niepowodzeniem, jednak wywołał on znaczącą reakcję Turcji, która dokonała inwazję na wyspę. Siły tureckie zajęły ponad 36% wyspy. W konsekwencji na północnej części Cypru proklamowano utworzenie Tureckiej Republiki Cypru Północnego, co doprowadziło do wysiedlenia większości grecko-cypryjskiej społeczności na południe kraju. Podział wyspy poprowadzono na długości wytyczonej wcześniej zielonej linii. Wzdłuż tej linii wyznaczono nadzorowaną przez ONZ strefę buforową.

Spór o Cypr jest wyzwaniem stojącym na drodze regulacji stosunków zarówno między Republiką Cypryjską i Turcją, jak i całą UE a Turcją. I nie chodzi tu tylko o samą państwowość. Jednym z ważniejszych wymiarów tej rywalizacji jest rywalizacja o interesy energetyczne związana ze złożami gazu ziemnego. Dla gospodarki cypryjskiej potencjalne dochody z gazu ziemnego mogą stanowić istotny bodziec rozwojowy. Dla całej Unii Europejskiej kontrola nad tymi zasobami oznacza większą niezależność energetyczną, szczególnie w obliczu coraz bardziej skonfliktowanego świata, w którym bezpieczeństwo energetyczne jest niezwykle istotne. Dla Turcji jest to możliwość większej dywersyfikacji swoich dostaw energii, a także posiadania wpływu na infrastrukturę energetyczną w regionie, co zwiększyłoby jej siłę polityczną i pozycję na arenie międzynarodowej.

W trwającym podziale Cypru dr Themistokleous upatruje się najważniejszego i najtrudniejszego wyzwania stojącego aktualnie przed państwem. Zauważa ona, że pomimo trwających na przestrzeni lat wysiłków negocjacyjnych nadal nie osiągnięto porozumienia. To z kolei „spowodowało spadek zaufania między obiema społecznościami i stworzyło dodatkowe wyzwania”. W kwestii potencjalnego zjednoczenia Cypru istotną rolę odgrywa wiele podmiotów międzynarodowych, w tym Turcja, Grecja oraz obie społeczności cypryjskie – grecka i turecka. Ich interesy a także podejścia do tej trudnej sytuacji są bardzo zróżnicowane. W ostatnich wyborach w Tureckiej Republice Cypru Północnego (TRCP) zwyciężył kandydat otwarty na powrót do negocjacji zjednoczeniowych. Zdobył on prawie 63% głosów, wygrywając z kandydatem popieranym przez prezydenta Turcji Erdogana, co może wskazywać na zainteresowanie turecko-cypryjskiej społeczności zjednoczeniem kraju. W odpowiedzi na to zwycięstwo prezydent Republiki Cypryjskiej również wyraził swoją gotowość do negocjacji. Przeszkodą może być jednak duża niechęć Turcji do tego rozwiązania. TRCP jest silnie uzależniona od Turcji, a swoją politykę zagraniczną prowadzi w konsultacji z tym państwem. Można więc przypuszczać, że bez zgody Turcji szanse na zjednoczenie są nikłe. Również postawa Greków cypryjskich wobec tej kwestii pozostaje niejednoznaczna. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w referendum z 2004 roku, kiedy większość z nich odrzuciła propozycję zjednoczenia zawartą w Planie Annana. Plan ten zakładał utworzenie jednego federalnego państwa na terytorium całej wyspy. Obie części składowe miałyby szeroką autonomię, ale byłyby połączone wspólnym rządem i konstytucją. Projekt przewidywał także m.in. zezwolenie na stały pobyt wojsk greckich i tureckich na wyspie czy stworzenie komisji pojednawczej, mającej na celu zbliżenie społeczności tureckiej i greckiej. Kwestia wojskowa była jednym z powodów, dla których Grecy Cypryjscy nie chcieli przyjąć planu. Nie byli oni bowiem zadowoleni z faktu, że Turcja uzyskałaby prawo do stałego utrzymywania wojsk okupacyjnych na wyspie, a ponadto nie przypisywano jej żadnej odpowiedzialności czy konsekwencji za inwazję z 1974 roku.

Wyzwania wewnętrzne

Do istotnych trudności przed którymi stoi dzisiejszy Cypr, na które zwraca uwagę dr Themistokleous, należą polaryzacja polityczna oraz trwający kryzys migracyjny. Pod koniec maja na Cyprze odbędą się wybory parlamentarne. Według aktualnego trendu sondażowego rząd prawdopodobnie utraci swoją większość. Wskazuje to na znaczącą zmianę układu sił politycznych w państwie. Tradycyjne partie wciąż pozostają w czołówce wyścigu, ale trend wzrostowy widać wśród nowych partii (chociażby ALMA czy Direct Democracy). Aktualne wyniki sondaży przedwyborczych pokazują, że scena polityczna Cypru jest silnie rozdrobniona. Według grudniowych sondaży aż sześć partii znajduje się ponad progiem wyborczym, a trzy inne są tego bardzo blisko.

Dwie główne partie na cypryjskiej scenie politycznej to DISY (Zgromadzenie Demokratyczne) oraz AKEL (Postępowa Partia Ludzi Pracy). DISY jest centro-prawicową partią odpowiadającą się za integracją europejską, wolnorynkową polityką gospodarczą oraz bardziej restrykcyjną polityką migracyjną. AKEL z kolei jest partią komunistyczną, która popiera federalne rozwiązanie wewnętrznej kwestii cypryjskiej, szeroką redystrybucję środków społecznych, sekularyzację oraz dużą wolność w kwestiach swobód obywatelskich. Opowiada się także za bardziej otwartą polityką migracyjną oraz wielokulturowością. Jest to najstarsza partia polityczna działająca na Cyprze. Trzecią pojawiającą się w sondażach partią jest partia ELAM (Narodowy Front Ludowy). Określana jest ona jako skrajnie prawicowa i ultranacjonalistyczna. Odpowiada się silnie za tradycyjnymi wartościami, jest eurosceptyczna, popiera wpływy religijne na funkcjonowanie państwa oraz ma bardzo restrykcyjne podejście do polityki migracyjnej.

W kwestii migracji, zarówno tych legalnych jak i nielegalnych, Cypr zmaga się pewnymi problemami, szczególnie jeśli wziąć pod uwagę rozmiary wyspy. Cypr należy do krajów UE z jednymi z wyższych wskaźników migracji w przeliczeniu na liczbę mieszkańców. Znajduje to swoje odzwierciedlenie również w strukturze demograficznej. Według danych Eurostatu z 2024 roku odsetek obywateli Cypru urodzonych za granicą wynosił 26,9%. W Polsce ten sam wskaźnik wyniósł 2,6%. Od 2025 roku rząd cypryjski zaostrzył swoją politykę migracyjną. Postawił po pierwsze na „politykę powrotów” – deportując w ciągu roku prawie 11 tysięcy osób, co stanowi jeden z najwyższych wyników w historii. Po drugie na modernizację ośrodków migracyjnych i cyfryzację wielu procesów związanych z migracjami. Po trzecie na silniejszą integrację wśród zróżnicowanego społeczeństwa – według danych z końca września 2025 roku, na Cyprze legalnie przebywa 175 677 cudzoziemców. Wśród tych osób najliczniejszą grupą są Rosjanie, których jest ponad 40 tysięcy, co widać gołym okiem po spędzeniu odrobiny czasu na wyspie.

Jak widać prezydencja Cypru jest dobrym pretekstem, żeby bliżej przyjrzeć się temu państwu. Jako najbardziej wysunięte na wschód państwo Unii Europejskiej Cypr jest miejscem przenikania się kultur, społeczności i religii. Choć dla wielu pozostaje przede wszystkim całoroczną destynacją turystyczną, kryje w sobie znacznie więcej niż bycie idealnym, pełnym słońca celem podróży. Podział wyspy, zamrożony konflikt z Turcją, wielkość i położenie – to wszystko wpływa na to, jak ludzie tu żyją, z jakimi problemami się zmagają. Z perspektywy całego państwa wpływa na to, jakie możliwości ono ma, by stać się ważniejszym aktorem na arenie międzynarodowej, a także by utrzymać swoje bezpieczeństwo i niezależność.

Marianna CZMOCHOWSKA